Anadolu

Beşikler vermişim Nuh'a

Salıncaklar, hamaklar,

Havva Ana'n dünkü çocuk sayılır,

Anadoluyum ben,

Tanıyor musun?

Utanırım,

Utanırım fıkaralıktan,

Ele, güne karşı çıplak...

Üşür fidelerim,

Harmanım kesat.

Kardeşliğin, çalışmanın,

Beraberliğin,

Atom güllerinin katmer açtığı,

Şairlerin, bilginlerin dünyalarında,          

Kalmışım bir başıma,

Bir başıma ve uzak.

Biliyor musun?

Binlerce yıl sağılmışım,

Korkunç atlılarıyla parçalamışlar

Nazlı, seher-sabah uykularımı

Hükümdarlar, saldırganlar, haydutlar,

Haraç salmışlar üstüme.

Ne İskender takmışım,

Ne şah ne sultan

Göçüp gitmişler, gölgesiz!

Selam etmişim dostuma

Ve dayatmışım...

Görüyor musun?

Nasıl severim bir bilsen.

Köroğlu'yu,

Karayılanı,

Meçhul Askeri...

Sonra Pir Sultanı ve Bedrettini.

Sonra kalem yazmaz,

Bir nice sevda...

Bir bilsen,

Onlar beni nasıl severdi.

Bir bilsen, Urfa'da kurşun atanı

Minareden, barikattan,

Selvi dalından,

Ölüme nasıl gülerdi.

Bilmeni mutlak isterim,

Duyuyor musun?

 

Öyle yıkma kendini,

Öyle mahzun, öyle garip...

Nerede olursan ol,

İçerde, dışarda, derste, sırada,

Yürü üstüne - üstüne,

Tükür yüzüne celladın,

Fırsatçının, fesatçının, hayının...

Dayan kitap ile

Dayan iş ile.

Tırnak ile, diş ile,

Umut ile, sevda ile, düş ile

Dayan rüsva etme beni.

Gör, nasıl yeniden yaratılırım,

Namuslu, genç ellerinle.

Kızlarım,

Oğullarım var gelecekte,

Herbiri vazgeçilmez cihan parçası.

Kaç bin yıllık hasretimin koncası,

Gözlerinden,

Gözlerinden öperim,

Bir umudum sende,

Anlıyor musun?

Ahmed Arif

Sıcaklığın Senin

Ne zaman sulara sorsam su diliyle seni

Elinde yüreğini kamçılayan bir kitap

Seyhan kıyılarındasın

Yüzünü güneş kucaklamış yine

Orhan Kemal’in sıcaklığındasın

Ne zaman ağaçlara sorsam ağaç diliyle seni

Dilinde pınar akışı bir türkü

Toros yaylalarındasın

Saçların belinde çiçek büyütüyor yine

Karacaoğlan’ın sevda sıcaklığındasın

Ne zaman kitaplara sorsam kitap diliyle seni

Sesinde çınlayan bir şiirin dizeleri

Üniversite kitaplarındasın

Hiçbir ferman dinlemiyorsun yine

Dadaloğlunun kavga sıcaklığındasın

Adnan Yücel (1953 - 2002)

Bağımsızlık Gülü

Yerden alıp o gülü

Hangi gülü?

Bir topçu neferinin

Sakaryalı yaz toprağında

Sıcak kan gülü.

Alıp koklamak o gülü

Hangi baharda?

Türkçenin özgür kırlarında

Türkülerde burcu burcu,

Bilgeliğin ana gülü!

Bir basmadan alıp o gülü,

Hangi basmadan?

Nazilli fabrikasından

Pamuğumuzdan, emeğimizden,

Dokuduğumuz halk gülü.

Hoyrat ellerinden alıp o gülü

Hangi ellerden?

Uzak Teksaslı çobanların

Bilmediği, uğruna can vermediği

Türkiyeli o çileler gülü.

Yerine koymak, kutsamak o gülü,

Hangi yerine?

Mustafa Kemal'in bahçesine

Bir ulusun suladığı beslediği

Yediveren bağımsızlık gülü!

Ceyhun Atuf Kansu

Bu Dağlar Kömürdendir

Bu dağlar kömürdendir

Geçen gün ömürdendir

Feleğin bir kuşu var

Pençesi demirdendir

Hadi leyli leylalım

Mevlam yazmış fermanım

Ya al canım kurtulam

Ya ver derde dermanım

Bu yol Pasin’e gider

Döner tersine gider

Burda bir garip ölmüş

Kuşlar yasına gider

Hadi leyli leylalım

Mevlam yazmış fermanım

Ya al canım kurtulam

Ya ver derde dermanım

Bir at bindim başı yok

Bir çay geçtim taşı yok

Burda bir yiğit ölmüş

Yanında kardaşı yok

Hadi leyli leylalım

Mevlam yazmış fermanım

Ya al canım kurtulam

Ya ver derde dermanım

Kaynak Kişi: Tekin Büyükkaya

Derleyen: Yücel Paşmakçı

Yöre: Ardahan

Günlük İşlerdenmiş Gibi Ölüm

Dönüp duruyor yol. Sonunda orda durduk.

Açık kapıdan gördük,

oturmuş yün eğiriyordu

Elinde kirmeni.

Kocaman bir yumak kapının orda yuvarlanıp kalmıştı.

Eşikten başımızı uzatıp:

'Nasılsın?' dedik. Sanki

bir sandalyenin yerini değiştiriyormuş gibi

'Ölüp gidiyoruz işte!' dedi,

kaldırmadan başını.

Günlük işlerdenmiş gibi ölüm.

Bir rüzgâr dövüp duruyordu önündeki denizi

Arada bir başını kaldırıp baktığı.

İlhan Berk

Zulme Direnmektir Hayat

On beşine bastımı

dudaklarında bir türkü

elinde bayrak

kavga sokaktaki oyuna benzer artık

çocukluğu

benzemez

çocukluğa

Deniz okşayabilir mi

sarışın bir dağın

rüzgârlı saçlarını

uzanarak yelesine hayatın

tutuklayabilir mi zindanlar

onun

vuruşkan sevdasını

Açar da acının rüzgârına

hüznün solgun yelkenini

ne zindan karanlığı

ne zulüm

ne işkence

indiremez dudaklarındaki gülümsemenin bayrağını

Ahmet Telli

Azot Döngüsü

Ben evet ölmüştüm

Yirmi iki gün saymıştım yerin altında

Altın çağında gençliğimin

Suların damlalarındaki yabancılaşmaya

Havanın kimyasını hayallerime katınca

Ama ölmüştüm dedim ya

Yok halimi hayal etmeyi sevdim

Kargalar kurgulara sığmıyor

yavrular acıkınca

Doğanın dengesi bozuluyor

Besin zincirinden insan çıkınca

Et kolay erimiyor yerin altında

Tuz yataklarına yakınsa

Ortam balçıksa mesela

Doğaüstüne inanmıyorum

Azot döngüsünün sertliği çarpıyor beni

Bir yeryüzü var yüzümü dayadığım

Suların aynasından başka

yere bakmadığım

Elif Sofya  (1965, İstanbul - 5 Mayıs 2026)

Bir Of Çeksem Karşıki Dağlar Yıkılır

Bir of çeksem karşıki dağlar yıkılır

Bugün posta günü canım sıkılır

Ellerin mektubu gelmiş okunur

Benim yüreğime hançer sokulur

Şu karşıki dağda bir top kar idim

Yağmur yağdı ılgıt ılgıt eridim

Evvel yarin sevgilisi ben idim

Şimdi uzaklardan bakan el oldum

Yöre: Orta Anadolu 

Kaynak kişi: Sırrı Sarısözen 

Derleyen ve notaya alan: Muzaffer Sarısözen

Kardeşin Duymaz

Susarlar sesini boğmak isterler

Yarımdır kırıktır sırça yüreğin

Çığlık çığlığa yarı geceler

Kardeşin duymaz eloğlu duyar

Çoğalır engeller yürür gidersin

Yüreğin taşıyıp götürür seni

Nice selden sonra kumdan öteye

Kardeşin duymaz eloğlu duyar

Yıkılma bunları gördüğün zaman

Umudu kesip de incinme sakın

Aç yüreğini bir merhabaya

Kardeşin duymaz eloğlu duyar

Zülfü Livaneli

Günlerimiz isimli albümünden

"Düşüş"

    "(...) Tüm erdemlerimin ön yüzünün böylece daha az etkileyici bir arka

yüzü de vardı. Şurası doğru ki, bir başka anlamda, kusurlarım lehime

dönüyordu. Yaşamımın hatalı tarafını gizleme zorunda bulunuşum,

bana örneğin, erdem havasıyla karıştırılan soğuk bir hava veriyor,

ilgisizliğim sevilmeme yarıyor, bencilliğim cömertliklerimde en üst

noktasına ulaşıyordu. Bu kadar yeter: Fazla simetri kanıtlama

yapmama zarar verir. Ama katılaşıyordum hani, oysa bana bir kadeh

içki ya da bir kadın sunulmasına hiçbir zaman karşı koyamamışımdır!

Aktif, enerjik sayılıyordum, oysa krallığım yataktı benim.

Dürüstlüğümü haykırıyordum, ama sanırım, sevdiğim kimselerden bir

teki yoktur ki, sonunda ona ihanet etmemiş olayım. Tabii, ihanetlerim

bağlılığıma engel olmuyordu, uyuşukluğumla epey büyük bir iş

başarıyordum; aldığım zevk sayesinde insan kardeşlerime yardım

etmekten asla geri durmamıştım. Ama bu apaçık gerçekleri kendime

ne kadar tekrarlasam da, bundan yalnızca yüzeysel avunmalar

çıkarıyordum. Bazı sabahlar, davamın ilk soruşturmasını sonuna kadar

götürüyor ve özellikle küçümseme işinde harika olduğum sonucuna

varıyordum. En sık yardım ettiğim kişiler en küçümsediklerimdi.

Kibarlıkla, heyecan dolu bir dayanışma ile her gün bütün körlerin

suratına tükürüyordum.

    İçtenlikle buna bir mazeret bulabilir misiniz? Bir mazeret var, ama

öyle zavallı ki, onu değerlendirmeyi düşünemem. Her ne olursa olsun,

durum şu: Ben insan işlerinin ciddi olduğuna hiçbir zaman

derinlemesine inanamamışımdır. Ciddiyet, eğer gördüğüm ve bana

yalnızca eğlenceli ya da sıkıcı bir oyun gibi görünen bütün bu işlerde

değilse, neredeydi, bu konuda hiçbir şey bilmiyordum. Gerçekten de

öyle çabalar ve kanılar var ki hiç anlamam. Para için ölen ve bir

“mevki” yitirdikleri için umutsuzlanan ya da ailelerinin mutluluğu için

büyük tavırlarla kendilerini feda eden o tuhaf yaratıklara şaşkın ve

biraz kuşkulu bir gözle bakıyordum hep. Sigaradan vazgeçmeyi

kafasına koyup irade gücüyle bunu başaran o dostu daha iyi

anlıyordum. Bir sabah bu adam gazeteyi açar, ilk hidrojen bombasının

patladığı haberini okur, bunun harika etkilerini öğrenir ve hemen bir

tütüncü dükkânına girer. (...)"

Albert Camus, Düşüş, Can Yayınları, 1997, S.49

Çeviri: Hüseyin Demirhan

Pınar Başından Bulanır

Pınar başından bulanır (Canım oy)

İner ovayı dolanır (Canım oy)

Sende çok hâller bulunur (Canım oy)

Dağlar duman olur

Çayır çimen olur

Ben yâri görmesem

Hâlim yaman olur (Yâr yâr)

Hiç ovaya inmedin mi? (Canım oy)

Aşk oduna yanmadın mı? (Canım oy)

Can yakmadan doymadın mı? (Canım oy)

Yaz görmemiş kışa benzer (Canım oy)

Dert görmemiş başa benzer (Canım oy)

Çok içmiş serhoşa benzer (Canım oy)

Dağlar duman olur

Çayır çimen olur

Ben yâri görmesem

Hâlim yaman olur (Yâr yâr)

Kaynak Kişi: Seyfettin Sığmaz, Türkü, Erzurum Yöresi

"Yüzbinler söyler bir ağızdan"

Bu plak radyolarınızda çalmaz. Televizyonda da izleyemezsiniz. Ancak bir yürüyüşte yüzbinler söyler bir ağızdan. Cem Karaca'nın 1 Mayıs plağına düştüğü bu not, aslında 1 Mayıs Marşı'nın bütün hikâyesini özetler. Hikâyesi doğrudan meydanda başlamaz. Bir tiyatro sahnesinde başlar. 1970'lerin ortasında Ankara Sanat Tiyatrosu, Maksim Gorki'nin Bertolt Brecht tarafından uyarlanan "Ana"yı sahneler. Oyunun yönetmeni Rutkay Aziz'dir. Oyunda küçük ama belirleyici bir sahne notu vardır: "İşçiler bir marş söyleyerek içeri girer." Sarper Özsan bu sahne ihtiyacından yola çıkarak 1 Mayıs Marşı'nı yazar. Sözünü de müziğini de kendisi oluşturur. Yani bugün meydanlarda duyulan bu marş, başlangıçta bir tiyatro müziğidir. Ancak şarkının kaderi sahnede kalmaz. "Ana" oyunu 8 Ocak 1975'te sahnelenir, fakat 22 Nisan 1975'te Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı tarafından yasaklanır. Tiyatro durdurulur, sahne susturulur. Oyun sahneden kalkar ama marş sahneden taşar. Önce oyunu izleyenlerin hafızasında kalır. Sonra koroların sesinde çoğalır. Turnelerle farklı şehirlere gider. Toplantılara, yürüyüşlere, meydanlara yerleşir. Artık yalnızca bir oyunun parçası değildir; kollektif olarak söylenen bir şeye dönüşür. 1977 bu hikâyede bir kırılma noktasıdır. Cem Karaca 1 Mayıs Marşı'nı Ruhi Su ve Dostlar Korosu'ndan duyar. Daha sonra Sarper Özsan'la bağlantı kurar ve marşı plağa okur. Plağın bir yüzünde 1 Mayıs Marşı, diğer yüzünde yine "Ana" oyunundan "Durduramayacaklar Halkın Coşkun Akan Selini" yer alır. Marş, dinlenen bir şey olmaktan çıkar, birlikte söylenen birşeye dönüşür. Aynı yıl, 1977 1 Mayıs'ında Taksim Meydanı'nda yaşanan ve tarihe Kanlı 1 Mayıs olarak geçen olay, bu marşın anlamını değiştirir. Artık yalnızca bir işçi bayramı marşı değildir; kayıpların, bastırılan seslerin ve toplumsal hafızanın bir parçasıdır. 1980 darbesinden sonra 1 Mayıs kutlamaları yasaklanır. Meydanlar kapanır. Ama marş kaybolmaz. Kasetlerde, korolarda, küçük toplantılarda, yürüyüşlerde yaşamaya devam eder. Ve bugün hâlâ bu marş söylendiğinde, sadece geçmiş konuşmaz. Mavi yakalılar yıllardır süren hak mücadelesini sürdürür. Ve beyaz yakalılar, kendilerini işçi olarak yeniden tanımlamaya başlar. Yani bu marş yalnızca 1970'lerin bir ürünü değildir. Her söylendiğinde yeniden bugüne yazılır. Bu yüzden 1 Mayıs Marşı'nı yalnızca bir şarkı olarak anlatmak eksik kalır. Bu, bir tiyatro sahnesinden çıkıp yasakla karşılaşan, meydanlarda çoğalan ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir ortak sesin hikâyesidir. Belki de asıl soru hâlâ aynı: Bir şarkıyı marş yapan şey, yazıldığı yer midir; yoksa yıllar boyunca kimlerin, nerede, nasıl ve ne pahasına söylediği mi?